Bir toplumda kimin sözünün dinlendiği, hangi davranışların kabul gördüğü ve insanların kararlarını hangi kurallara göre verdiği, yalnızca yasalarla açıklanamaz. Bazen aileden aktarılan gelenekler, bazen mahalle baskısı, bazen de kuşaklar boyunca sürdürülen toplumsal kabuller bireylerin yaşamını şekillendirir. Töre hangi şehirlerde var? sorusu da tam bu noktada önem kazanır. Çünkü töre, yalnızca belirli bir coğrafyaya ait gelenekler bütünü değil, aynı zamanda toplumsal güç ilişkilerini ve otoritenin nasıl kurulduğunu anlamamıza yardımcı olan bir kavramdır.
Ancak bir şehri veya o şehirde yaşayan insanları doğrudan töreyle özdeşleştirmek, toplumsal gerçekliği basitleştirmek olur. Siyaset bilimi açısından asıl mesele, törenin nerede bulunduğundan çok, insanların yaşamını nasıl etkilediği ve devletin hukuk sistemiyle nasıl bir ilişki kurduğudur.
Türkiye’de töre denildiğinde özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki bazı toplumsal gelenekler akla gelir. Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak, Van ve Hakkâri gibi şehirler, kamuoyunda töre tartışmalarıyla sıkça ilişkilendirilen yerler arasındadır.
Bununla birlikte törenin yalnızca bu şehirlerde bulunduğunu söylemek doğru değildir. Geleneksel normlar Türkiye’nin farklı bölgelerinde, kırsal yerleşimlerde ve büyükşehirlerde de farklı biçimlerde varlığını sürdürebilir. Üstelik aynı şehirde yaşayan insanların geleneklere yaklaşımı eğitim, ekonomik koşullar, kuşak farklılıkları, göç deneyimi ve bireysel tercihler nedeniyle birbirinden ayrılabilir.
Töre, belirli bir toplulukta davranışları düzenleyen, kuşaktan kuşağa aktarılan ve bazen güçlü toplumsal yaptırımlarla desteklenen kurallar bütünü olarak değerlendirilebilir. Gelenek ise daha geniş bir kavramdır; yemek kültüründen bayram kutlamalarına, misafir ağırlamaktan aile ilişkilerine kadar birçok alanı kapsar.
Buradaki önemli ayrım şudur: Her gelenek baskıcı değildir ve her toplumsal kural töre olarak nitelendirilemez. Özellikle bireyin temel haklarını sınırlayan, kadınların veya gençlerin kararlarını zorla belirleyen uygulamalar, yalnızca geleneksel oldukları gerekçesiyle meşru kabul edilemez.
Siyaset bilimi, iktidarı yalnızca devlet yöneticilerinin sahip olduğu güç olarak ele almaz. Aile, yerel topluluklar, ekonomik çevreler ve toplumsal gruplar da bireylerin kararları üzerinde etkili olabilir. Töre, bazı durumlarda bu gayriresmî iktidar ilişkilerinin kurulmasını ve sürdürülmesini sağlayabilir.
Geleneksel topluluklarda aile büyükleri, aşiret liderleri veya yerel kanaat önderleri belirli konularda etkili olabilir. Bu kişilerin otoritesi, topluluğun ortak geçmişine, ekonomik ilişkilere veya toplumsal kabullere dayanabilir.
Ancak burada kritik bir soru ortaya çıkar: Bir kişinin toplumda güçlü bir konumda bulunması, onun başkalarının yaşamı hakkında karar verme hakkına sahip olduğu anlamına gelir mi?
Demokratik hukuk düzeninde cevap açıktır. Toplumsal saygınlık, kişilerin temel haklarını ortadan kaldırma yetkisi vermez. Aile içindeki anlaşmazlıklar, evlilik kararları ve bireysel yaşam tercihleri söz konusu olduğunda kişinin özgür iradesi ve hukuki güvenceleri korunmalıdır.
Siyaset teorisinde meşruiyet, bir otoritenin yönetme hakkının kabul edilebilirliğini ifade eder. Geleneksel kurallar bazı topluluklarda güçlü bir kabul görebilir. Fakat toplumsal kabul ile hukuki meşruiyet aynı şey değildir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasal düzeninde hukuk, temel haklar ve eşitlik ilkeleri esastır. Hiçbir gelenek, şiddeti, zorla evlendirmeyi, tehdit etmeyi veya kişilerin özgürlüklerini hukuka aykırı biçimde sınırlandırmayı haklı gösteremez.
Devletin görevi yalnızca kanunları uygulamak değil, insanların haklarını etkili biçimde kullanabilmesini de sağlamaktır. Bu nedenle töre kaynaklı baskı iddiaları değerlendirilirken kolluk kuvvetleri, yargı, eğitim kurumları ve sosyal hizmetlerin rolü önem taşır.
Demokrasi, yalnızca seçim yapılmasından ibaret değildir. İnsanların kendi yaşamları hakkında karar verebilmesi, haklarını savunabilmesi ve kamusal süreçlere katılabilmesi de demokratik düzenin temel unsurlarıdır.
Töre, toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve ortak kimlik duygusu oluşturan bir unsur olabilir. Buna karşılık bireyin iradesini baskı altına aldığında demokratik değerlerle çatışabilir.
Kadınların, gençlerin ve farklı toplumsal grupların karar alma süreçlerine katılması, geleneksel otorite ilişkilerinin dönüşmesinde önemli rol oynar. Eğitim olanaklarının artması, ekonomik bağımsızlık, hukuki danışmanlık ve sivil toplum faaliyetleri, bireylerin haklarını daha iyi tanımasına yardımcı olabilir.
Burada amaç kültürel kimlikleri ortadan kaldırmak değil, insanların geleneklerle ilişkilerini özgürce belirleyebilmesini sağlamaktır. Bir kişi ailesinin geleneklerini benimseyebilir; ancak bu tercih, başka bir kişinin aynı kurallara uymaya zorlanmasını gerektirmez.
Kentleşme, iç göç, dijital iletişim ve eğitim, Türkiye’deki toplumsal ilişkileri dönüştüren başlıca etkenler arasındadır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’dan İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa gibi büyükşehirlere göç eden aileler, geleneksel değerlerini yeni yaşam koşulları içinde farklı biçimlerde sürdürebilir.
Bu nedenle töreyi yalnızca belirli bir şehir sınırları içinde değerlendirmek yetersizdir. Büyükşehirlerde yaşayan bazı ailelerde geleneksel otorite ilişkileri devam ederken, töreyle ilişkilendirilen bölgelerde de bireysel özgürlükleri ve eşitliği savunan farklı toplumsal yaklaşımlar bulunmaktadır.
Farklı ülkelerde de geleneksel otorite ile modern hukuk arasında gerilimler yaşanabilir. Bazı toplumlarda aile ve akrabalık bağları siyasi kararları etkilerken, bazılarında dinî veya yerel otoriteler kamusal yaşamda daha görünür olabilir.
Bu karşılaştırmalar, törenin belirli bir topluma özgü ve değişmez bir özellik olmadığını gösterir. Önemli olan, toplumsal kuralların bireysel haklarla uyumlu olup olmadığı ve insanların bu kuralları sorgulama özgürlüğüne sahip bulunup bulunmadığıdır.
Töre hangi şehirlerde var sorusuna verilecek en doğru cevap, Türkiye’nin farklı bölgelerinde ve toplumsal çevrelerinde değişen biçimlerde görülebildiğidir. Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman ve Şırnak gibi şehirleri töreyle özdeşleştirmek yerine, bu şehirlerin kendi içindeki kültürel çeşitliliği ve toplumsal dönüşümü anlamak gerekir.
Siyaset bilimi açısından temel mesele, geleneklerin toplumsal düzeni nasıl etkilediği ve bireylerin haklarıyla çatıştığında hangi ilkelerin esas alınacağıdır. Demokratik bir toplumda kültürel farklılıklar korunabilir; ancak bu koruma, insanların özgürlüğünü ve eşitliğini sınırlayan uygulamalara sınırsız bir dokunulmazlık sağlamaz.
Sonuçta şu sorular üzerinde düşünmek gerekir: Bir geleneğin uzun yıllardır sürdürülmesi, onun her koşulda doğru olduğu anlamına gelir mi? Toplumsal dayanışma ile bireysel özgürlük arasında nasıl bir denge kurulabilir? Ve demokratik bir toplum, kültürel değerlerini korurken her bireyin kendi yaşamı hakkında özgürce karar verebilmesini nasıl güvence altına alabilir?
Bu soruların yanıtı, yalnızca töre tartışmalarını değil, Türkiye’de hukuk, yurttaşlık, eşitlik ve demokratik katılım anlayışının geleceğini de yakından ilgilendirir.